ظرفیت‌ها و چالش‌های دادگاه‌های ایران در رسیدگی به جنایات بین‌المللی ارتکابی در جنگ 12 روزه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

10.22099/jls.2026.55643.5483

چکیده

مقدمه: رژیم اشغالگر قدس، سال‌هاست که مستقیم یا غیرمستقیم اقدامات مجرمانه متعددی را علیه جمهوری اسلامی ایران در داخل و خارج کشور بکار برده و در حمله و تجاوزاتی که علیه ایران به راه انداخته، باعث صدمات و لطمات جانی و مالی بسیار سنگینی شده است. از جمله این حملات، حمله نظامی به خاک ایران تحت عنوان عملیات «شیر خیزان» بود که با هدف قراردادن بیش از 100 سایت نظامی و هسته‌ای (13 ژوئن 2025) سرانجام پس از مدت 12 روز با قبول آتش‌بس، متوقف شد. در جریان این جنگ که از آن به «جنگ 12 روز تحمیلی» نیز تعبیر می‌شود، رژیم اسرائیل علاوه بر تجاوز سرزمینی، با حملات نظامی به اشخاص و اشیا محافظت‌شده در حقوق جنگ، مرتکب جنایات متعددی شده است. دولت آمریکا نیز در این جنگ، نقش مجرمانه فعالی ایفا کرد، زیرا سران دولت و ارتش آمریکا، علاوه بر معاونت از طریق تأمین نیاز تسلیحاتی و تسهیل حملات نظامی رژیم صهیونیستی، در روز دهم جنگ با مباشرت به حمله نظامی هوایی مستقیم و بمباران تأسیسات هسته‌ای فردو، نطنز و اصفهان مبادرت کرد. به هر روی، در نتیجه اعمال مجرمانه این دو، در جنگ اخیر، با توجه به عملکرد 
آن‌ها و دلایل و مستندات موجود، اتهامات قابل انتساب به آنان، جنایات جنگی، جنایت تجاوز ارضی و نیز جرم تروریسم یا اقدامات مجرمانه تروریستی فرض می‌شود.
اما اینکه بر اساس ظرفیت‌های حقوق کیفری بین‌المللی، نهایتاً در کدام دادگاه بین‌المللی یا داخلی و چگونه امکان تعقیب و محاکمه این افراد وجود دارد موضوعی قابل بررسی است. حال با توجه به قبول صلاحیت تکمیلی برای دیوان کیفری بین‌المللی مبنی بر اینکه وظیفه نخست تعقیب مرتکبین چنین جنایاتی بر عهده دادگاه‌های کیفری ملی قرار گرفته، از یک سو و با قطع امید از امکان اعمال صلاحیت دیوان کیفری نسبت به جنایات و جرائم موضوع بحث از سوی دیگر، پرسش تحقیق پیش رو این است که آیا دادگاه‌های داخلی ایران از شرایط و ظرفیت قانونی و عملی لازم برای رسیدگی به چنین جنایات یا جرایمی برخوردار است و اساساً چه محدودیت‌ها و چالش‌هایی فراروی این دادگاه‌ها در این زمینه وجود دارد؟
روش‌ها: پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیلی – توصیفی است و محتوای آن از طریق بررسی منابع و اسناد کتابخانه‌ای تدوین و تحلیل شده است. برای تحقق اهداف پژوهش و پاسخ به سؤال آن، ضوابط و قواعد حاکم بر چگونگی اعمال صلاحیت دادگاه‌های ایران در قلمرو حقوق کیفری بین‌المللی، در دستور کار قرار گرفته و سپس تطبیق حقوق داخلی در زمینه مورد بحث با اصول و قواعد موجود، ارزیابی و تحلیل شده است.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌های پژوهش حاضر، برای امکان اعمال صلاحیت دادگاه‌های ایران نسبت به مرتکبین جرائم و جنایات بین‌المللی ارتکابی در جنگ 12 روزه اخیر، وجود سه شرط اساسی و لازم است: شرط امکان مداخله قضایی دادگاه‌های ایران از طریق اصل صلاحیت سرزمینی، شرط جرم‌انگاری داخلی جرائم و جنایات بین‌المللی موضوع بحث، شرط معاضدت قضایی در امور کیفری از طریق استرداد متهمان و محکومان به کشور. از میان شرایط مذکور، شرط نخست وجود دارد زیرا با توجه به ماهیت و نحوه ارتکاب جرائم و جنایات مورد بحث در این جنگ، این جرائم و جنایات در داخل سرزمین ایران واقع شده و رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه‌های ایران خواهد بود. اما مسأله این است که در پرتو دو شرط دیگر، از یک سو، جرائم و جنایات بین‌المللی موضوع بحث، اساساً تحت همین عناوین بین‌المللی، در قوانین موضوعه ایران، جرم‌انگاری صریح صورت نپذیرفته است. از سوی دیگر نیز فقدان یا عدم کفایت قرارداد استرداد مجرمین بین ایران و اکثر کشورهای جهان و سایر محدودیت‌هایی مانند پیش‌بینی مجازات اعدام در برخی از کنوانسیون‌های استرداد مجرمین به‌عنوان دلیل امتناع از استرداد، مداخله دادگاه‌های ایران را در این زمینه با چالش‌های جدی روبرو ساخته است. لذا پیشنهاد می‌شود برای برون‌رفت از وضعیت موجود و جلوگیری از فرار مجرمین از چنگال عدالت، قانونی جامع در این زمینه تصویب شود.
نتیجه‌گیری: هرچند امکانات دادگاه‌های ایران در شرایط فعلی برای رسیدگی به جرائم و جنایات بین‌المللی ارتکابی در جنگ 12 روزه، به لحاظ چالش‌ها و محدودیت‌های موجود، عملاً محدود و ناچیز خواهد بود، در عین حال تا زمان رفع موانع و تصویب قانونی جامع باید در استفاده از ظرفیت‌های داخلی جهت تعقیب مرتکبین و استیفای حقوق قربانیان این جنگ اقدام شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Capabilities and Challenges of Iranian Courts in Prosecuting International Crimes Committed During the 12 -Day War

نویسنده [English]

  • Fazlolah Forughi
Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Sciences, Shiraz University, Iran
چکیده [English]

Introduction
For many years, the Zionist occupation regime has directly and indirectly committed numerous criminal acts against the Islamic Republic of Iran, both inside and outside the country. Among its most severe aggressions was the military attack on Iranian territory known as Operation “Leaping Lion”, carried out with the aim of targeting more than 100 military and nuclear sites (June 13, 2025). This conflict, which ended after 12 days with a ceasefire agreement, has come to be known as the12-Day Imposed War. During this war, the Israeli regime not only violated Iranian sovereignty but also committed multiple atrocities through attacks on persons and objects protected under the laws of armed conflict, amounting to war crimes. The United States also played an active criminal role in this conflict. U.S. political and military leaders assisted Israel by providing weaponry and facilitating its military operations. On the tenth day of the war, the U.S. 
directly bombed Iran’s nuclear fa cilities at Fordow, Natanz, and Isfahan. Consequently, based on the evidence and conduct of these two states, the alleged charges include war crimes, the crime of aggression, and terrorist crimes or acts of terrorism. The key legal question is determining through which international or domestic courts such crimes can be prosecuted, given the complementary jurisdiction principle of the International Criminal Court (ICC), which prioritizes national courts for prosecution. However, since the ICC is unlikely to assume jurisdiction in this case, the research question becomes: Do Iran’s domestic courts possess the legal and practical capacity to prosecute such international crimes? And if so, what limitations and challenges stand in their way?
Methods
This study employs a descriptive–analytical approach based on the review and analysis of library-based sources and documents. To achieve its objectives and answer the main question, the research examines the legal framework governing the exercise of jurisdiction by Iranian courts in the field of international criminal law, and then evaluates the compatibility of domestic law with existing international principles and norms.
Findings
According to the findings, three fundamental prerequisites are necessary for Iranian courts to exercise jurisdiction over perpetrators of international crimes committed during the 12-Day War: Territorial jurisdiction enabling Iranian courts to intervene judicially; Domestic criminalization of the relevant international crimes; Judicial cooperation through extradition of suspects and convicts. The first condition exists, since the crimes and offenses occurred within Iranian territory, thus placing them under Iran’s territorial jurisdiction. However, the other two conditions face significant deficiencies. On the one hand, international crimes such as war crimes, crimes of aggression, and terrorism have not been explicitly criminalized under Iranian domestic law using their international designations. On the other hand, the lack or insufficiency of extradition treaties between Iran and most countries—and restrictions such as the inclusion of the death penalty in some treaties as grounds for refusal to extradite—pose serious obstacles to effective judicial action by Iranian courts. Therefore, to overcome these limitations and ensure that perpetrators do not escape justice, it is recommended that a comprehensive national law on international crimes and judicial cooperation be enacted.
Conclusion
While the current capacity of Iranian courts to prosecute international crimes committed during the 12-Day War remains limited due to legal and practical constraints, until such obstacles are resolved and comprehensive legislation is enacted, Iran should nevertheless make full use of its domestic legal mechanisms to pursue perpetrators and secure justice for the victims of this war. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • War
  • Zionist regime
  • United States
  • International crimes
  • Jurisdiction

مراجع

References
Aghaei Jannet Makan, H. (2012). Definition, elements, and conditions of the exercise of jurisdiction of the International Criminal Court over the crime of aggression with a view to the Kampala Agreement. Journal of International Law, 28(44), 162-183. (In Persian)
Alborzi Varki, M. (2008). Human rights and humanitarian rights. Fundamental Rights Journal, 14(8), 17-41. (In Persian)
Aman, A., Khalid, F., & Ara, R. (2025). The Iran-Israel conflict: A struggle for oil, missiles, and power – the geopolitical battle unfolds. Journal of Politics and International Studies, 11(1), 55-64.
Apochi, J., & Unogwu, C. E. (2025). The legality of United States intervention in a hypothetical Israel-Iran conflict: An analysis of Article 51 of the United Nations Charter and the principles of self-defence. International Review of Law and Jurisprudence (JRLJ), 7(1), 22-45.
Ardebili, M. A. (2012). Extradition or prosecution: International criminal law, selected articles (Vol. 1). Mizan Publishing. (In Persian)
Ardebili, M. A., & Mirfalah Nasiri, N. (2018). Implementation of international conventions containing the rule of extradition or prosecution in Iran. Law Journal of the Judiciary, 81(98), 7-35. (In Persian)
Bassiouni, M. C., & Wise, E. (1995). Aut dedere aut judicare: The duty to extradite or prosecute in international law. Martinus Nijhoff Publishers.
Beigzadeh, E., & Mirfalah Nasiri, S. N. (2015). The obligation to extradite or prosecute in customary law and international judicial practice. Legal Research Journal, 66, 1-30. (In Persian)
Blackesley, C. L. (1984). A conceptual framework for extradition and jurisdiction over extraterritorial crimes. Utah Law Review, 1984, 685-782.
Boehlander, M. (2020). German Criminal Code (A. Abbasi, Trans.). Majd Publications. (In Persian)
Cassese, A. (2003). International criminal law. Oxford University Press.
Cassese, A. (2004). Terrorism as disrupting legal categories of international law (H. Aghaei Jannat Makan, Trans.). Judicial and Legal Journal of the Judiciary, 44. (In Persian)
Delkhosh, A. (2017). Combating international crimes: States' obligation to cooperation. Shahr Danesh Institute of Legal Studies and Research. (In Persian)
De Vabres, H. D. (1990). Treatise on criminal law and comparative criminal legislation (A. Azmayesh, Trans.). Faculty of Law and Political Science, University of Tehran Publications. (In Persian)
Dihim, A. (2005). An introduction to international criminal law (in the light of the statute of the International Criminal Court). Ministry of Foreign Affairs Publications. (In Persian)
Esmailzadeh Molabashi, P. (2017). Cyber-attacks as a crime of aggression and examining the jurisdiction of the International Criminal Court in its investigations. Journal of Criminal Law and Criminology, 5(2), 43-65. (In Persian)
Falk, R. A. (2004). Assessing the Pinochet litigation: Whither universal jurisdiction? In S. Macedo (Ed.), Universal jurisdiction: National courts and prosecution of serious crimes under international law (pp. 97-120). University of Pennsylvania Press.
Faramarzi Babadi, S., & Pourbafrani, H. (2022). Actions of the international community and domestic regulations of countries in confronting the crime of territorial aggression. Journal of Iranian and International Comparative Legal Research, 54, 157-179. (In Persian)
Foroughi, F. (2010). National obstacles and limits to international crimes. Journal of Legal Studies, 2(2), 130-146. (In Persian)
Forughi, F. (2024). A reflection on the feasibility of national and international prosecution of the crimes committed by the Zionist regime in Gaza. Public Law Knowledge Quarterly, 16(1), 179-227. (In Persian)
Frulli, M. (2002). The ICJ judgment on the Belgium v. Congo case: A cautious stand on immunity from prosecution for international crimes. German Law Journal, 3, 1-18.
Ghasemi, M., et al. (2026). The twelve-day imposed war. Aram Del Publications. (In Persian)
Habibzadeh, M. J., & Hakimiha, S. (2008). The necessity of criminalizing terrorism in Iranian criminal law. Modarres Journal of Human Sciences, 51, 47-72. (In Persian)
Heidarian Dolatabadi, M. J., & Mazaheri Kohanestani, R. (2020). Limitations of national courts of countries in exercising universal jurisdiction to prosecute the crime of aggression. Public Law Knowledge Quarterly, 5(2), 29-53. (In Persian)
Jalali, M., & Meghami, A. (2005). Interaction of Iranian law and international criminal law in criminalizing "use of chemical weapons". Mofid Journal, 70, 113-129. (In Persian)
Jalalian, A. (2025). Extradition agreements between the Islamic Republic of Iran and other states. Dadgostar Publications. (In Persian)
Jalalian, A. (2026). Mutual legal assistance agreements in criminal matters between the Islamic Republic of Iran and other states. Dadgostar Publications. (In Persian)
Javanmard, B. (2020). Transnational organized crimes (Vol. 2, 2nd ed.). Jangal Publications. (In Persian)
Kamingah, M. (2003). Application of universal jurisdiction in relation to gross human rights offences (S. B. Mohammad Javad, Trans.). Law Journal, 28, 61-114. (In Persian)
Kesan, J. P., & Hayes, C. M. (2012). Mitigative counterstriking: Self-defense and deterrence in cyberspace. Harvard Journal of Law and Technology, 25(2), 415-529.
Khaleghi, A. (2023). Essays on international criminal law. Shahr Danesh Institute of Legal Studies and Research. (In Persian)
Mohtasham Fatemeh, M. (1973). General criminal law (Vol. 1). University of Tehran Publications. (In Persian)
Mohammadi, S., Mahdavi Sabet, M. A., & Ashouri, M. (2024). The evolution of prosecute or extradite in judicial practice and international documents. Judicial Legal Perspectives Journal, 104, 176-202. (In Persian)
Momtaz, J. (2021). Jurisdiction of the International Criminal Court in the trial of persons accused of committing war crimes. In H. Al-Ishaq (Ed.), International Criminal Court and the Islamic Republic of Iran. Ministry of Foreign Affairs Publications. (In Persian)
Nabavi, M. H. (2016). Criminalization of terrorism from the perspective of Ja'fari and Hanafi jurisprudence (1st ed.). Majd Publications. (In Persian)
Nejad, R. (2025, January 29). Iran and Israel's covert pragmatic friendship. New Lines Magazine. https://newlinesmag.com/newlinesmag.com/argument/iran-and-israels-covert-pragmatic-friendship/
Nejandi Manesh, H., & Bazar, V. (2018). The complementarity of the jurisdiction of the International Criminal Court and the crime of aggression. Criminal Law Teachings, 14, 201-224. (In Persian)
Pourbafrani, H. (2013). Examining the basis and conditions for exercising jurisdiction of domestic courts of countries to prosecute war crimes. International Studies Quarterly, 9(3), 1-22. (In Persian)
Rashidi, A., & Raeisi, L. (2019). The effect of the death penalty on extradition of criminals. Journal of Political and International Research, 34, 176-196. (In Persian)
Shams Nateri, M. E., & Eslami, D. (2016). The criminal nature of terrorism financing. Journal of Criminal Law and Criminology Studies, 2(4-5), 25-46. (In Persian)
Shirzad, H., & Kharazi, F. (2010). Dimensions and effects of Goldstone's report on the Gaza war. Strategy Quarterly, 19(55), 79-95. (In Persian)
Sodemandi, A. M. (2017). Legal challenges of extending the jurisdiction of the International Criminal Court to the crime of aggression. Comparative Law Studies, 20(1), 128-149. (In Persian)
Taskhiri, M. S. (2026). Feasibility assessment of the Islamic Republic of Iran's confrontation with international crimes of the Zionist regime through accession to the Rome Statute with a view to jurisprudential considerations of the Guardian Council. Public Law Knowledge Quarterly, 14(1), 157-182. (In Persian)
UN Human Rights Office of the High Commissioner. (2024, April 16). Israel and Iran must de-escalate conflict to protect human rights, warn UN experts. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/israel-and-iran-must-de-escalate-conflict-protect-human-rights-warn-un
Ziyayi, S. Y., & Hakimiha, S. (2017). Conditions for exercising universal jurisdiction in international law. Public Law Quarterly, 18(53), 1-25. (In Persian)
Zohiri, F., & Taji, H. (2021). Challenges of criminalizing major international crimes with emphasis on the existence or non-existence of enforcement guarantees by international criminal authorities. Legal Studies Journal, New Series, 6, 25-46. (In Persian)
 
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار