نسبت سواد رسانه‌ای و نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه: نمونه موردی زنان شهر مشهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه جامعه شناسی، دانشگاه پیام نور، صندوق پستی 3697-19395 تهران، ایران

2 دانشیار گروه علوم سیاسی دانشگاه شیراز، ایران

3 دانش آموخته ، دانشگاه پیام نور، صندوق پستی 3697-19395 تهران، ایران

چکیده

مقدمه: تبدیل‌شدن به شهروند فعال، فرایندی پیچیده است که نیازمند برابری حقوقی گروه‌های اجتماعی یا حداقل احساس برابری با سایر شهروندان است. احساس برابری، انصاف، استقلال اقتصادی و رفع نیازهای اساسی، جوهره حقوق اجتماعی عادلانه را تشکیل می‌دهد و نگرش شهروندان به این حقوق، پایه عدالت اجتماعی است. رسانه‌ها به‌عنوان میانجی، نقش کلیدی در شکل‌دهی به این نگرش دارند و سواد رسانه‌ای، شامل مهارت‌های دسترسی، تجزیه‌وتحلیل، ارزیابی و مشارکت در محتوای رسانه‌ای، به عاملی تعیین‌کننده در این فرایند تبدیل شده است. در ایران، به‌ویژه در شهر مشهد با بافت فرهنگی-مذهبی خاص، نگرش زنان به حقوق اجتماعی عادلانه تحت تأثیر سواد رسانه‌ای و ارزش‌های مذهبی قرار دارد. این پژوهش با هدف بررسی رابطه سواد رسانه‌ای و نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه در میان زنان شهر مشهد انجام شد. هدف اصلی این مطالعه، تحلیل رابطه سواد رسانه‌ای با نگرش به
حقوق اجتماعی عادلانه (شامل استقلال اقتصادی، برابری، انصاف و رفع نیازهای اساسی) در میان زنان شهر مشهد است. اهداف فرعی شامل بررسی این رابطه در ابعاد مختلف حقوق اجتماعی عادلانه و تحلیل تفاوت‌های نگرش بر اساس متغیرهای جمعیت‌شناختی (سن، تحصیلات، درآمد، شغل و وضعیت تأهل) است.
 
روش: این پژوهش از روش پیمایشی با رویکرد توصیفی-همبستگی استفاده کرده است. جامعه آماری شامل زنان ساکن شهر مشهد (بیش از 1.5 میلیون نفر بر اساس سرشماری 1395) بود. نمونه‌ای 350 نفری با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای از 7 منطقه شهری (مناطق 1، 2، 5، 7، 9، 11 و 12) و 17 محله انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه‌ای با طیف لیکرت پنج‌گزینه‌ای بود که روایی محتوا و صوری آن توسط متخصصان و پایایی آن با آلفای کرونباخ (0.921 برای سواد رسانه‌ای و 0.935 برای نگرش به عدالت) تأیید شد. داده‌ها با نرم‌افزارهای SPSS و AMOS تحلیل شدند، شامل تحلیل توصیفی (میانگین و انحراف معیار)، همبستگی پیرسون، آزمون تی، ANOVA و تحلیل مسیر.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که سواد رسانه‌ای با نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه رابطه مثبت و معناداری دارد (R² = 0.41). بعد رفتاری سواد رسانه‌ای (β = 0.40) بیشترین تأثیر را داشت، در حالی که مشارکت (β = 0.25)  کمترین اثر را نشان داد. همبستگی‌ها حاکی از ارتباط قوی بین بعد رفتاری و نگرش به عدالت (r = 0.70) بود. زنان جوان‌تر (18-35 سال) به دلیل تعامل با رسانه‌های دیجیتال، نگرش قوی‌تری به استقلال اقتصادی داشتند، در حالی که زنان بزرگسال (56-75 سال) به انصاف و رفع نیاز گرایش بیشتری نشان دادند. تحصیلات بالا و درآمد متوسط با نگرش به برابری مرتبط بودند و زنان متأهل نگرش قوی‌تری به انصاف و رفع نیاز داشتند. بافت فرهنگی-مذهبی مشهد، نگرش به انصاف و رفع نیاز را تقویت کرد.
 
نتیجه‌گیری: یافته‌ها با نظریه‌های رالز، فرکلاف، هال، بندورا و مید هم‌راستا بود و نشان داد سواد رسانه‌ای، به‌ویژه از طریق رفتار فعال و تحلیل انتقادی، نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه را در زنان مشهدی تقویت می‌کند. ارزش‌های مذهبی مشهد، انصاف و رفع نیاز را پررنگ‌تر کرده و تفاوت‌هایی با مطالعات غربی نشان داد که بر فردگرایی تمرکز دارند. مقایسه با مطالعات داخلی نیز تأثیر بافت مذهبی مشهد را تأیید کرد. این پژوهش پیشنهاد می‌دهد برنامه‌های آموزشی سواد رسانه‌ای با ارزش‌های محلی هم‌راستا شوند و قوانین اجتماعی برای حمایت از نگرش عدالت‌محور بازنگری شوند. این مطالعه با تلفیق نظریه‌های غربی و بومی، چارچوبی نوین برای تحلیل سواد رسانه‌ای در بستر فرهنگی-مذهبی ارائه داد و تأثیر ارزش‌های جمعی را بر نگرش به عدالت برجسته کرد. بررسی تفاوت‌های جمعیت‌شناختی در این بستر، به غنای ادبیات عدالت اجتماعی افزود. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Relationship between Media Literacy and Attitude towards Fair Social Rights: A Case Study of Women in Mashhad

نویسندگان [English]

  • Hassan Yosofvand 1
  • MohammadAli Tavana 2
  • Effat Davari 3
1 Assistant Professor, Department of Sociology, Faculty of Law and Social Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 . Associate Prof. Department of Political Science, Shiraz University, Iran
3 . Graduate Student, Payam Noor University, P.O. Box 3697-19395 Tehran, Iran
چکیده [English]

Introduction
Becoming an active citizen is a complex process that requires legal equality of social groups or at least a feeling of equality with other citizens. The feeling of equality, fairness, economic independence, and the fulfillment of basic needs constitute the essence of fair social rights, and citizens' attitude towards these rights is the foundation of social justice. The media, as intermediaries, play a key role in shaping this attitude, and media literacy, including the skills of accessing, analyzing, evaluating, and engaging with media content, has become a determining factor in this process. In Iran, especially in the city of Mashhad with its specific cultural-religious context, women's attitude towards fair social rights is influenced by media literacy and religious values. This research was conducted with the aim of examining the relationship between media literacy and attitude towards fair social rights 




The Relationship between Media Literacy and Attitude towards Fair Social Rights …




among women in Mashhad. The main objective of this study is to analyze the relationship between media literacy and attitude towards fair social rights (including economic independence, equality, fairness, and fulfillment of basic needs) among women in Mashhad. The secondary objectives include examining this relationship in different dimensions of fair social rights and analyzing differences in attitude based on demographic variables (age, education, income, occupation, and marital status).
 
Methods
This research employed a survey method with a descriptive-correlational approach. The statistical population consisted of women residing in Mashhad (over 1.5 million according to the 2016 census). A sample of 350 individuals was selected using a multi-stage cluster sampling method from 7 urban districts (Districts 1, 2, 5, 7, 9, 11, and 12) and 17 neighborhoods. The data collection instrument was a questionnaire with a five-point Likert scale, whose content and face validity were confirmed by experts and whose reliability was confirmed by Cronbach's alpha (0.921 for media literacy and 0.935 for attitude towards justice). Data were analyzed using SPSS and AMOS software, including descriptive analysis (mean and standard deviation), Pearson correlation, t-test, ANOVA, and path analysis.
 
Findings
The results showed that media literacy has a positive and significant relationship with attitude towards fair social rights (R² = 0.41). The behavioral dimension of media literacy (β = 0.40) had the greatest impact, while participation (β = 0.25) showed the least effect. Correlations indicated a strong relationship between the behavioral dimension and attitude towards justice (r = 0.70). Younger women (18-35 years), due to their interaction with digital media, had a stronger attitude towards economic independence, while older women (56-75 years) showed a greater tendency towards fairness and need fulfillment. High education and middle income were associated with attitude towards equality, and married women had a stronger attitude towards fairness and need fulfillment. The cultural-religious context of Mashhad strengthened the attitude towards fairness and need fulfillment.
 
Conclusion
The findings were consistent with the theories of Rawls, Fairclough, Hall, Bandura, and Mead and showed that media literacy, especially through active behavior and critical analysis, strengthens the attitude towards fair social rights among Mashhad women. The religious values of Mashhad have highlighted fairness and need fulfillment more prominently and showed differences with Western studies that focus on individualism. Comparison with domestic studies also confirmed the influence of Mashhad's religious context. This research suggests that media literacy educational programs be aligned with local values and that social laws be revised to support a justice-oriented attitude. This study, by integrating Western and indigenous theories, presented a novel framework for analyzing media literacy in a cultural-religious context and highlighted the influence of collective values on attitude towards justice. Examining demographic differences in this context added to the richness of the social justice literature.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Media Literacy
  • Fair Social Rights
  • Attitude
  • Women
  • Mashhad
  • Social Justice

مراجع

احمدی، محمد. (1398). تحلیل نگرش زنان ایرانی به حقوق اجتماعی عادلانه. تهران: نشر علم.
ایزدی، حسین. (1401). عدالت و توسعه اجتماعی. مجله توسعه اجتماعی، 16(4), 181-225. https://doi.org/10.22055/qjsd.2022.39100.2541
جعفری نیا، غلامرضا. (1398). بررسی رابطه بین حقوق اجتماعی عادلانه و جنسیتی با نگرش زنان بوشهری به مردم‌سالاری. ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 2(1), 117-146. https://doi.org/10.30510/psi.2019.108392
حسینی، علی. (1400). بررسی رابطه سواد رسانه‌ای و نگرش به عدالت. مجله علوم اجتماعی، 14(2), 35-50.
خاندوزی، سید احسان؛ مصطفوی ثانی، علی؛ و سر آبادانی، حسین. (1399). طراحی و برآورد شاخص ترکیبی حقوق اجتماعی عادلانه در ایران. فصلنامه مجلس و راهبرد، 27(102), 5-41.
دانش آرا، سجاد و کاظمی، سید سجاد. (1401). دگردیسی حقوق کیفری در موازنه‌ی سنّت و مدرنیته؛ با تأکید بر حقوق کیفری ایران. مطالعات حقوقی، 14(4)، 183-213
   doi: 10.22099/jls.2023.40290.4348
ذوالفقاری، ابوالفضل و حسن زمانی، سید زهرا. (1393). بررسی رابطه نوع دین‌داری با نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه. فصلنامه علوم اجتماعی، 5(2), 45-60. https://doi.org/10.22054/qjsd.2014.717
رضایی، حمید. (1397). سواد رسانه‌ای و نگرش به مسائل اجتماعی. مجله مطالعات رسانه‌ای، 8(1), 25-40.
زارعی، احمد. (1398). فرهنگ مذهبی و نگرش به برابری در شهرهای ایران. فصلنامه مطالعات فرهنگی، 10(3), 45-60.
شبیری زنجانی، سید حسن، شاکری، زهرا و خیاطی، فاطمه. (1397). مجوز بهره‌برداری از آثار فکری در شبکه‌های اجتماعی؛ با نگاهی به رویکرد آمریکا و ایران. مطالعات حقوقی، 10(2)، 162-135. doi: 10.22099/jls. 2018.27101.2626
صادقی، محمود. (1399). تأثیر محتوای رسانه‌ای بر نگرش به نیازهای اجتماعی. مجله جامعه‌شناسی ایران، 11(4), 25-40.
کریمی، فاطمه. (1401). رابطه سواد رسانه‌ای و نگرش به برابری جنسیتی. فصلنامه مطالعات جنسیتی، 7(2), 50-65.
محمدی، رضا. (1396). نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه در ایران. فصلنامه علوم اجتماعی، 6(3), 15-30.
محمدی مقدم، پریسا، بادینی، حسن و نیک نژاد، جواد. (1404). تفسیر قانون از منظر دکترین «انکار عدالت. مطالعات حقوقی، 17(1)، 313-348.  . doi: 10.22099/jls.2024.48758.5041
موسوی، لیلا. (1403). رابطه سواد رسانه‌ای و نگرش به استقلال اقتصادی. مجله مطالعات اجتماعی، 15(1), 20-35.
نوری، سارا. (1402). تأثیر سن و طبقه اجتماعی بر نگرش به حقوق اجتماعی عادلانه. فصلنامه جامعه‌شناسی زنان، 9(3), 60-75.
تقوی، مهدی. (1400). سواد رسانه‌ای و تأثیر آن بر نگرش اجتماعی. مجله مطالعات اجتماعی ایران، 12(3), 65-80.
واعظی، احمد. (1400). حقوق اجتماعی عادلانه و نسبت آن با عدالت توزیعی. نشریه علوم سیاسی، 24(95), 7-24. https://doi.org/10.22081/psq.2022.72238
یزدان پناه، زین‌العابدین و مهناز بیات (1399). نقش سواد رسانه‌ای در تحقق گفتمان حقوق شهروندی، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 50(3)، 921-937.
References
Ahmadi, M. (2019). Analysis of Iranian women’s attitudes toward equitable social rights. Tehran: Elm Publication. [In Persian].
Aufderheide, P. (1993). Media literacy: A report of the National Leadership Conference on Media Literacy. Washington, DC: Aspen Institute.
Banaji, S. (2021). Social media and justice. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429328480
Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.
Buckingham, D. (2003). Media education: Literacy, learning and contemporary culture. Polity Press.
Buckingham, D. (2010). The future of media literacy in the digital age. London: Polity Press.
Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches. Sage Publications.
Fairclough, N. (1995). Media discourse. Edward Arnold.
Danesh Ara, S., & Kazemi, S. S. (2022). The transformation of criminal law in the balance of tradition and modernity: Emphasis on Iranian criminal law. Legal Studies, 14(4), 183–213. https://doi.org/10.22099/jls.2023.40290.4348
Hall, S. (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. Sage Publications.
Hobbs, R. (2011). Digital and media literacy: Connecting culture and classroom. Corwin Press. https://doi.org/10.4135/9781452275253
Hosseini, A. (2021). Investigating the relationship between media literacy and attitudes toward justice. Social Sciences Journal, 14(2), 35-50. [In Persian]
Izadi, H. (2022). Justice and social development. Social Development Journal, 16(4), 181-225. https://doi.org/10.22055/qjsd.2022.39100.2541 [In Persian]
Jafariniya, G. (2019). Examining the relationship between equitable social and gender rights and Bushehri women’s attitudes toward democracy. Iran Political Sociology Monthly, 2(1), 117-146. https://doi.org/10.30510/psi.2019.108392 [In Persian]
Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide. NYU Press. https://doi.org/10.18574/nyu/9780814743683.001.0001
Karimi, F. (2022). The relationship between media literacy and attitudes toward gender equality. Gender Studies Quarterly, 7(2), 50-65. [In Persian]
Kellner, D., & Share, J. (2007). Critical media literacy: A pedagogy for social justice. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203934098
Khandouzi, S. E., Mostafavi Sani, A., & Sarabadani, H. (2020). Design and estimation of a composite index of equitable social rights in Iran. Majlis and Strategy Quarterly, 27(102), 5-41. [In Persian]
Livingstone, S. (2012). Media regulation: Governance and the interests of citizens and consumers. Sage Publications. https://doi.org/10.4135/9781446250884
McQuail, D. (2010). Mass communication theory. Sage Publications.
Mead, G. H. (1934). Mind, self, and society. University of Chicago Press.
Mihailidis, P. (2020). Media literacy and civic engagement. New York: Routledge
Mohammadi, R. (2017). Attitudes toward equitable social rights in Iran. Social Sciences Quarterly, 6(3), 15-30. [In Persian]
Mohammadi Moghadam, P., Badini, H., & Niknejad, J. (2025). Interpretation of law from the perspective of the "denial of justice" doctrine. Legal Studies, 17(1), 313–348. https://doi.org/10.22099/jls.2024.48758.5041[In Persian]
Mousavi, L. (2024). The relationship between media literacy and attitudes toward economic independence. Social Studies Journal, 15(1), 20-35. [In Persian]
Shabiri Zanjani, S. H., Shakeri, Z., & Khayyati, F. (2018). License for exploitation of intellectual works in social networks: A look at the U.S. and Iranian approach. Legal Studies, 10(2), 135–162. https://doi.org/10.22099/jls.2018.27101.2626. [In Persian]
Nouri, S. (2023). The impact of age and social class on attitudes toward equitable social rights. Women’s Sociology Quarterly, 9(3), 60-75. [In Persian]
Potter, W. J. (2010). Media literacy. Sage Publications. https://doi.org/10.4135/9781452240107
Potter, W. J. (2023). Critical media analysis and social equity. New York: Routledge.
Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvkjb25p
Rezaei, H. (2018). Media literacy and attitudes toward social issues. Media Studies Journal, 8(1), 25-40. [In Persian]
Sadeghi, M. (2020). The impact of media content on attitudes toward social needs. Iran Sociology Journal, 11(4), 25-40. [In Persian]
Silverblatt, A. (2001). Media literacy: Keys to interpreting media messages. Praeger Publishers.
Taghavi, M. (2021). Media literacy and its impact on social attitudes. Iran Social Studies Journal, 12(3), 65-80. [In Persian]
Tisdell, E. J. (2018). Media awareness and social support. New York: Springer.
Vaezi, A. (2021). Equitable social rights and their relationship with distributive justice. Political Science Journal, 24(95), 7-24. https://doi.org/10.22081/psq.2022.72238 [In Persian]
Yazdanpanah, Z., & Bayat, M. (2020). The role of media literacy in realizing the discourse of citizenship rights. Public Law Studies Quarterly, 50(3), 921-937. [In Persian]
Zarei, A. (2019). Religious culture and attitudes toward equality in Iranian cities. Cultural Studies Quarterly, 10(3), 45-60. [In Persian]
Zolfaghari, A., & Hasan-Zamani, S. Z. (2014). Examining the relationship between the type of religiosity and attitudes toward equitable social rights. Social Sciences Quarterly, 5(2), 45-60. https://doi.org/10.22054/qjsd.2014.717 [In Persian]
مطالعات حقوقی
دوره 18، شماره 1 - شماره پیاپی 59
اردیبهشت 1405
صفحه 535-574

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار